Witamina A występuje wyłącznie w produktach zwierzęcych. W organizmie człowieka wytwarzana jest z prowitaminy A, czyli karotenoidów, będących barwnikami roślin. Witamina A w organizmie jest produkowana głównie z B-karotenu, dostarczanego z żywnością.
Antyoksydacyjne działanie witaminy A jest dobrze znane, również B-karoten jest antyoksydantem. Przy małych stężeniach tlenu, w skórze i przewodzie pokarmowym, witamina A neutralizuje reaktywne formy tlenu. Chroni błony śluzowe i skórę przed uszkodzeniem przez wolne rodniki, neutralizuje rodniki powstające w trakcie utleniania lipidów.
Witamina A:
• Zapewnia prawidłowe funkcjonowanie wzroku, jej pochodna wchodzi w skład rodopsyny, barwnika w siatkówce oka. Lekkim i umiarkowanym postaciom niedoboru witaminy A towarzyszą zaburzenia adaptacji do ciemności (ślepota zmierzchowa), zapalenia spojówek i suchość rogówek (kseroftalmia). Ciężkie postacie deficytu mogą prowadzić do ślepoty. Wykazano, że wysoka zawartość w diecie mieszaniny B-karotenu, witaminy A, C, E i cynku spowalnia procesy degeneracji plamki żółtej (AMD) u osób w podeszłym wieku i zmniejsza ryzyko utraty wzroku.
• Niedobór witaminy A prowadzi do zaburzeń czynności wielu organów i układów, poczynając od uszkodzenia nabłonka. Zaburzenia funkcji nabłonka jako bariery prowadzą do obniżenia odporności na infekcje. Szczególnie charakterystyczne są uszkodzenia skóry (suchość, nadmierne rogowacenie), skłonność do zapalenia w obrębie dróg oddechowych, przewodu pokarmowego i dróg moczowych.
• Witamina A działa wspomagająco w leczeniu trudno gojących się ran, oparzeń, czy odmrożeń, w leczeniu trądziku, w stanach zapalnych błon śluzowych. Wspomaga proces wzrostu komórek i tkanki nabłonkowej.
• Wpływa na wytwarzanie plemników i rozwój embrionu, a także na proces wzrostu dzieci.
• Spełnia istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy, bierze również udział w syntezie progesteronu.
Witaminę A i B-karoten stosuje się w profilaktyce przeciwmiażdżycowej i geriatrycznej. Witamina E i selen wspomagają ich działanie; warto podawać ten zestaw seniorom, aby zwiększyć odporność organizmu. Uważa się, że witamina A opóźnia procesy starzenia, zmniejsza ryzyko występowania zaburzeń neurologicznych o charakterze zwyrodnieniowym i ryzyko choroby niedokrwiennej serca.
Witamina A a rak
Badano związek pomiędzy poziomem karotenoidów i tokoferoli w surowicy krwi a ryzykiem zachorowania na raka piersi50, które okazało się największe w grupie o najniższym poziomie karotenoidów. Interesujące są wyniki japońskich badań kohorto wy eh (JACC) dotyczących raka płuc, przeprowadzono je na ponad 39 tysiącach osób. Wyższy poziom karotenoidów, retinolu, tokoferoli i kwasu foliowego był powiązany z mniejszą liczbą przypadków raka. Ryzyko raka płuc było mniejsze zwłaszcza u mężczyzn, o ile mieli wysoki poziom karotenoidów w surowicy krwi.
Skoro wyższe stężenia B-karotenu i witaminy E działają protekcyjnie – to podajmy dużą dawkę tych antyoksydantów, potrzebną zwłaszcza palaczom papierosów. Logiczne? Tak, ale się nie sprawdziło!
W płucach, przy dużym stężeniu tlenu, witamina A i B-karoten oraz witamina E mogą działać prooksydacyjnie, a nie antyoksydacyjnie. W badaniach znanych pod kryptonimem ATBC i CARET przy bardzo wysokich stężeniach B-karotenu i a-tokoferolu zaobserwowano działanie rakotwórcze. Badanie ATBC objęło ponad 29 tysięcy osób w wieku 50-69 lat, palących papierosy. Podawano im przez kilka lat suplement zawierający 20 mg beta-karotenu lub/i 50 mg witaminy E.
Mechanizm działania witaminy A jest bardzo zróżnicowany.
• Witamina A jest niezbędna w procesie widzenia, gdyż wchodzi w skład rodopsyny – światłoczułego barwnika oka. Wczesnym objawem niedoboru tej witaminy jest tak zwana kurza ślepota, czyli upośledzenie widzenia o zmroku,
• Witamina A zapewnia prawidłową czynność skóry i błon śluzowych. Przy jej niedoborze narządy te tracą odporność na infekcje i często wówczas może wystąpić chrypka i przewlekłe zapalenie oskrzeli lub nieżyt żołądka,
• Witamina A wzmacnia układ odpornościowy, stanowiąc ochronę przed wszystkimi rodzajami zarazków, ponadto jest przeciwutleniaczem broniącym komórki przed uszkodzeniami wywołanymi przez wolne rodniki i dlatego jest uważana za możliwy czynnik chroniący organizm przed zachorowaniem na nowotwory.
Przedawkowanie witaminy A może wywoływać niepożądane działania uboczne objawiające się bólami głowy, zmianami skórnymi, uszkodzeniem wątroby, bolesnymi zmianami kostnymi, a także ujemnym wpływem na płód w łonie matki. Tego typu ekstremalne dawki występują jednak dopiero po długotrwałym pobieraniu preparatów witaminy A w ilości przekraczającej 15 mg dziennie.
Nadmiar karotenu nie doprowadza nigdy do hiperwitaminozy, gdyż jest on wchłaniany i przetwarzany tylko w ograniczonym stopniu.
Dzienne zapotrzebowanie na witaminę A wynosi około 1,5 mg.
Występowanie:
Najwięcej witaminy A można znaleźć w wątrobie i jej przetworach a także w maśle i margarynie. Jednak uwaga: spożywanie zbyt dużych ilości wątroby może również prowadzić do powstania objawów zatrucia. Dobrym źródłem karotenoidów są owoce i warzywa o barwie ciemnożółtej lub pomarańczowej oraz ciemnozielone warzywa liściaste. Chodzi tu głównie o marchew, dynię, melony, morele, szpinak, jarmuż i brokuły. Przy ich przyrządzaniu należy zawsze uzupełnić je masłem, mlekiem lub olejem, które ułatwiają przyswajanie tej rozpuszczalnej w tłuszczu witaminy. Jeśli jednak w poprzednich sześciu godzinach zjedliśmy trochę tłuszczu, to możemy zrezygnować z tych dodatków.
Podstawowe funkcje:
• składnik barwnika oka,
• ochrona skóry i błony śluzowej,
• obrona organizmu przed wolnymi rodnikami.